Að búa í Hvergilandi

Það er alltaf jafn undarleg tilfinning þegar eitthvað varpar hugsunum manns af eðlilegri braut sinni og í allt annan farveg, sérstaklega þegar þessi hlutur kemur úr óvæntri átt.
Ég bjóst ekki við sérstaklega miklu af Finding Neverland. Ég vissi að henni hafði vegnað vel hjá gagnrýnendum og ætti að vera líklegur kandídat í óskarskapphlaupinu á þessu ári. Ég vissi líka að þetta væri ævisögumynd um gaurinn sem skrifaði Pétur Pan og samband hans við einstæða móður og 4 syni hennar. Ég s.s. bjóst við vel leiknu, vel skrifuðu smjöri sem rynni nógu ljúflega í gegn á sinn væmna hátt og skildi lítið eftir sig. Sem betur fer hafði ég rangt fyrir mér, allavegana fyrir mína parta.
Ég ætla þessari færslu ekki að verða langdregna kvikmyndaumfjöllun, þannig að þeir sem illa þola slíkar þurfa ekki að örvænta. Hinsvegar vakti þessi kvikmynd upp hugann á mér sem hefur verið í dvala upp á síkastið og kastaði mér aftur inn í þankagang sem ég held að ég þurfi nauðsynlega á að halda.
Finding Neverland er svosem ekki merkileg saga þegar maður skoðar hana sem beinagrind, en eins og flest góð listaverk segir hún mikið, mikið meira heldur en einfaldlega innihald sögunnar og örlög persónanna. Þetta er nefnilega saga um ímyndunarafl, fantasíur, sakleysi og hreinleika hugsunar sem virðist eldast af okkur flestum. Þetta vakti upp hjá mér hugsanir um eðli fantasíunar sem viðbragð við raunveruleikanum og hvað list er í því samhengi.
Fantasían er háll vegur að fara þegar maður lítur á það sem fyrirbæri sem flestir virðast nota í samfélaginu. Það er nefnilega stór og áleitin spurning hvort að slíkt fyrirbæri sé yfir höfuð ráðlegt. það mætti meira að segja færa rök fyrir því að göfugt markmið í lífinu sé að móta tilveru sína á þann hátt að fantasíur séu hreinlega óþarfar, því svo fullkomin sé hún.
Ég var kominn á þá skoðun að fantasíur væru í raun af hinu slæma. Ópíum einstaklingshugans. Einskonar deyfing við sársauka sem fársjúkt samfélag veitir okkur í hinu daglega amstri. Sú skoðun er svosem ekki dauð í huga mínum en Finding Neverland opnaði samt upp nýja vídd í hugsun minni um þetta fyrirbæri.
Fantasía, eins og flest önnur hugtök, hefur fleiri fleti en þennan eina og náttúrulega ekki sama í hvaða samhengi hugtakið er notað og meiningin á bak við það einstaklingsbundin að mörgu leiti.

Ég efast um að fantasían sé okkur eðlislæg, eða kannski að einhverju leiti eðlislæg en hún kemur ekki fram náttúrulega. Við þurfum ákveðið áreiti til að læra að nota hugann á þennan hátt. Strax í frumbernsku eru sögur lesnar fyrir börn, ævintýri. Um leið og börn fá síðan tilfinningu fyrir samfélagi og læra að leika sér við önnur börn blandast þessir ævintýraheimar inn í leikinn. Maður nærist á þessum leik þegar maður er ungur. Hvort sem það eru galdrakallar eða drekar eða kúrekar og indjánar þá leifir þessi leikur okkur að verða eitthvað meira heldur en við erum í raunheiminum. Við erum ekki bundin reglum samfélags eða eðlisheims, heldur er allt hægt og einu takmörkin okkar eigið ímyndunarafl.
Þegar við eldumst hættum við flest að leika okkur og þessir hugheimar verða minni partur af tilveru okkar. Augljósa svarið er að hugi okkar þroskast frá þessari hegðun, en ég held að lífið sjálft verði of flókið og krefjandi með aldrinum til að við höfum tíma til að leika okkur og dreyma. Þegar við náum ákveðnum aldri þurfum við nefnilega að byrja að keppa um samfélagsstöður. Við þurfum að aðlagast tísku, hegðunarmystri, skoðanamynstri og keppast um sömu takmörk og jafnaldrar okkar. Því meiri tíma sem við eyðum í leikheimi barnsins því minna samkeppnishæf verðum við. Partur af okkur deyr.
Það verða síðan alltaf einhverjir sem missa af lestinni. Einhverjir sem af einhverjum aðstæðum passa ekki inn í hópinn, ekki keppast að þessum takmörkum. Félagsleg úrhrök og oftar en ekki fórnarlömb eineltis eða félagslegrar útskúfunar að öðru leiti. Þessir einstaklingar fá sína næringu áfram úr fantasíunum, en það er á þessu stigi sem fantasíurnar eiga til að skiptast í tvær mjög ólíkar fylkingar. Einn einstaklingur hverfur aftur inn í fantasíuheima hins óraunverulega, hugheima sem fátt eiga skilið við hið raunverlega. Þeir sækja næringu sína í bækur, kvikmyndir og annað slíkt. Annar einstaklingur skapar fantasíuna í kringum hið félagslega. Hópinn sem hann er ekki partur af en þráir heitar en nokkuð annar að passa inn í. Fantasían sem snýst í kringum viðurkenningu annara og næringin kemur frá viðbrögðum annara við manni sjálfum. Ég þekki einstaklinga úr báðum þessum fylkingum og ég passa að mörgu leiti inn í fyrri skilgreininguna.
Ég mundi ekki ganga svo langt að kalla sjálfan mig félagslegt úrhrak í æsku. Ég varð aldrei fyrir neinu sem gæti kallast teljanlegt einelti, heldur passaði ég bara ekkert sérstaklega vel inn í þann hóp sem var í kringum mig og sóttist ég einhvernvegin aldrei í sömu takmörk og hann. Ég var alltaf frekar sjálfhverfur og eftir því sem félagslega samkeppnin varð meiri því sjálfhverfari varð ég og nánast alveg sama um hvað vinsælt væri í kringum mig. Ég sótti mína næringu snemma í kvikmyndir og bækur og hef ég að mörgu leiti mótast mikið af því. Ég á það nefnilega til að hlusta mikið frekar á góða bíómynd heldur en fólkið í kringum mig eins absúrt og það kann að hljóma.
Hvernig ég brást við samfélaginu eru samt öfgar og öfgar eru heimskulegar.
Hinn einstaklingurinn sem festist í fantasíuheimi hins félagslega, sá sem nærist á viðurkenningu annara, lifir öfgunum í öfuga átt sem einnig er slæmt. Sá þarfnast viðbragðs frá öðru fólki sem ekki alltaf er auðfengið.
Ég tel að öfgarnar sem ég lifi í að ýmsu leiti vera auðveldari í umgengni þar sem þær snúa að hlutum sem hannaðir eru sérstaklega til þess að næra þær. Kvikmyndir og bækur eru sérsniðin næring fyrir fantasíufíkla eins og mig, hannaðar til að flýja raunveruleikann í ákveðinn tíma. Þeir sem sækja næringu sína fólk eru ekki jafn heppnir. Fólk er nefnilega ekki hannað til að fúnkera sem fantasía fyrir annað fólk og getur því aldrei staðist væntingar sem slík.
Báðar öfgarnar eru slæmar á sinn hátt, það þýðir samt ekki að fantasían sem hugtak sé endilega slæm.

Eðli fantasíunar er samtvinnuð í eðli listarinnar að mínu mati. Þessir hlutir lúta að mörgu leiti sömu lögmálum, þó að þeir séu ólíkir að sumu leiti. Fantasían er viðbragð við raunveruleikanum. Hún er einhverskonar veröld sem við flýjum í þegar raunheimurinn er ekki nægilega góður. Fantasíuheimurinn er því í raun speglun á öllu því slæma sem við upplifum við heiminn í kringum okkur og speglun á öllu því slæma sem við sjáum í okkar fari. Tvær fullkomnar andstæður sem gefa hvorri annari gildi.
Sama má segja um listina. List, eins og ég skilgreini hana, er viðbragð við raunveruleikanum. Hið óraunverulega notað sem myndlíking á hið raunverulega og því speglar lygin sannleikann. "List er lygin sem sýnir okkur sannleikan" eins og ég vitnaði í Picasso fyrir stuttu síðan.
Fantasían hefur því þann tilgang að skapa afleiðingu fyrir hið hversdagslega, því að fyrir allt hið gráa, hversdagslega, þunglyndislega og niðurdrepandi er til viðbrgað í fantasíuheimi hugans. Hið fullkomna mótvægi sem fær gildi sitt í andstæðu sinni, á svipaðan hátt og ljósið dregur gildi sitt úr myrkrinu.

Ég var í langan tíma búinn að gleyma afhverju maður ætti að skapa nokkurn skapaðan hlut. Hvaða gildi það hefði í þessum grámyglaða hversdegi lífsins, og Finding Neverland sparkaði því aftur inn í hausinn á mér.
Tilgangurinn er einfaldur. Eins og ég sagði áðan þá myndar fantasían, listin, fullkomna andstæðu við allt það sem maður er ósáttur við í lífinu og við í eigin fari, og með því að skapa sínar eigin fantasíur, sína eigin list, er maður að mála mynd af þeim raunverleika sem maður vill í raun og veru búa í og þeim raunveruleika sem maður vill sem mest forðast og ef maður er sniðugur lifir maður ekki í gegnum fantasíuna heldur tekur þá mynd sem hún sýnir manni og notar hana til að móta líf manns í raunveruleikanum.
Sköpunin, fantasían, listin er teikningin og uppskriftin. Ef við kunnum að nota þetta fyrirbæri getum við byggt eitthvað meira úr okkur sjálfum og umhverfinu í staðin fyrir að týnast í því.

|